Kronolojik tarih boyunca, insanların zamanla kurduğu “geçmiş ve gelecek” ilişkisi, felsefenin en temel meselelerinden biri olmuştur.
“Geçmişin elemi ve geleceğin endişesi” Bizim kültürümüzde de vardır. Geçmişten gelen üzüntü, geleceğe dair endişe “hüzün”, iç sıkıntı olarak tanımlanmıştır.
Hal böyle olunca geçmiş ve gelecek arasında sıkışan insan, çoğu zaman içinde bulunduğu anı çekilmez hale getirmiştir.
Oysa Romalı şair Horatius, milattan önce 23 yılında kaleme aldığı dizelerinde insanlığa unutulmaz bir öğüt verir. “Carpe Diem” Yani, Anı yakala, günü yaşa.
Bu söz, insan doğasının değişmeyen yönünü gözler önüne seren evrensel bir bilgelik taşır.
Anı yaşamak, bilinenin aksine yüzeysel bir haz anlayışını değil, sorumluluklardan kaçmadan, hayatın geçici olduğu bilinciyle yaşamayı ifade eder. Bu anlayış, yaşamın kaçınılmaz sonu olan ölümü kabullenerek, insanı bugünün kıymetini bilmeye davet eder.
Anı yaşamak; sorumlulukları dert hâline getirmeden yerine getirmek, geçmişin eleminden ve geleceğin endişesinden arınarak, zihinsel bir denge kurabilmektir.
Geçmişe takılıp kalmak, insanı pişmanlık girdabına sürükler. “Keşke” li bir söz ve düşünce, insanı hem mutsuz eder hem de üretkenliğini azaltır. Oysa geçmişten çıkarılacak bir ders varsa alınmalı ama oraya takılıp kalmamalıdır. Geçmişe takılmadan yaşayan insan, olayları daha iyi analiz eder, odaklanır ve yaşam kalitesini artırır.
Benzer şekilde, “gelecek kaygısı” da insanı yıpratan bir etkendir. “Nasıl ve ne olacak?” gibi sorular, geleceğe dair duyulan kaygı ve endişedir. Bu endişeler kontrolsüz hale geldiğinde insanın ruhsal dengesini bozar. Oysa psikologlar, insanın yalnızca kontrol edebildiği şeylere odaklanması gerektiğini belirtir.
Aynı düşünceyi Roma İmparatoru ve filozof Marcus Aurelius da “Gerçek yaşam, yalnızca içinde bulunduğun andır.” diyerek ifade eder.
Modern felsefenin varoluşçu düşünürü Martin Heidegger, “insanın şimdi ve burada” var olduğunu vurgulayarak, insan; varoluşunu ancak içinde bulunduğu anın farkına vardığında gerçekleşeceğini söyler. Bu düşünce biçimi anda kalmanın, yaşam için tavsiyeden çok varoluşsal bir zorunluluk olduğunu ortaya koyar.
Türk-İslam kültüründe de benzer bir anlayış vardır. İnsan kader karşısında teslim olmak yerine, bilinçli bir kabulleniş ve içsel dinginlik geliştirerek, anda kalmanın en güçlü temellerinden birini oluşturur.
Örnek verecek olursak, “Eşeğini sağlam kazığa bağla, sonra tevekkül et” sözü, insanın önce sorumluluğunu yerine getirmesi, ardından sonucu kabullenmesi gerektiğini ifade eder. Bu anlayış, anı yaşamanın sorumsuzluk değil, aksine tedbir alarak bilinçli bir denge kurulması gerektiğini gösterir.
Elbette ki anda yaşamak, geçmişi tamamen unutmak ya da geleceği göz ardı etmek anlamına gelmez. Önemli olan dengeyi kurabilmektir. Geçmişten ders almak, aldığımız ders ışığında sorumluluklarımızın bilinci ile gelecek için güvenli bir yol belirlemek ve o yolun inşasına bugün başlamak. Çünkü bilinçli bir farkındalıkla yaşanan her an, insanlık adına hayatı daha anlamlı kılar.
Sonuç olarak anı yaşamak, hedonist bir yaklaşımla, zevk ve haz odaklı sorumsuz bir yaşam çağrısı değildir. Geçmişin elemi ve geleceğin endişesi arasında sıkışmadan dengeli bir hayat sürmektir.
“Dün dünde kaldı
Yarın nedir bilinmez”
Biz bu günün değerini, kıymetini bilerek yaşayalım.
Geleceğe dair umutlar ekelim.
Çünkü hayat, yalnızca yaşadığımız andan ibarettir…
